Bopomofo

Tikang ha Wikipedia
Jump to navigation Jump to search
Bopomofo
注音符號
Zhuyinbaike.svg
百科全書 (ensayklopedya) ha Zhuyin Fuhao.
Type
Semisyllabary (mga agi para hin mga onset ngan mga rime; mga kugitkugit para hin tono)
Naghimo Komisyon han Paghiusa hin Pagluwas
Ginpagawás han Kagamhanan han ROC
Time period
1918 kutub 1958 ha Tsina;
1945 kutub ha yanâ ha Taiwan
Mga gintikangan nga sistema
Mga sumurunod nga sistema
Taiwanese Phonetic Symbols, Suzhou Phonetic Symbols, Hmu Phonetic Symbols
Mga bugto nga sistema
Yano nga Tsinino, Kanji, Hanja, Chữ Nôm, Khitan script
Tipakain Left-to-right
ISO 15924 Bopo, 285
Unicode alias
Bopomofo
Ini nga barasahon mayda ruby nga pagtigaman. Kon waray sakto nga nga nahatag hin pagbulig, bangin iton imo makita mga pagtranskribir ha batlang katapos han agi imbes nga ruby glosses.
Minandarin nga Phonetiko nga Simbolo
Minat-an nga Tsinino 注音符號
Yinano nga Tsinino 注音符号

An Zhuyin fuhao (Tsinino: 注音符號; pinyin: Zhùyīn fúhào), Zhuyin (Tsinino: 注音), Bopomofo (ㄅㄆㄇㄈ) o kundi man Mandarin nga mga Simbolo Phonetiko usa nga klase hin nakabase ha tunog nga panurat han pinulongan Tsino. Ini in mayor nga sistema han transliterasyon Tsino para han Taiwanese Mandarin. Gin-gagámit liwat ini pagsurat hin iba nga mga Tsino nga pinulongan, labi na in iba nga mga kalain hin Standard nga Tsino ngan mga nahahanungod nga mga diyalekto hin Minandarin, patik gihapon hin Taiwanés nga Hokkien.

An pagtáwag nga Zhuyin fuhao ngan Zhuyin mga minat-an nga mga pulong, samtang an pagtawag nga Bopomofo amo an sahid nga pamulong, nga ginagámit gihapon han ISO ngan Unicode. Nahihimo iní hin 37 nga mga agi ngan upat nga mga tigaman hin tono, nakakasurat iní han tanan nga mga posible nga tunog ha Minandarin. Ginpagawas an Zhuyin ha Tsina han Repúblikano nga Kagamhanan han dekada han mga 1910 ngan gin-gámit upod han sistema nga Wade-Giles, nga nag-gamit hin ginliwat nga Linatin nga abakadahan. An Wade nga sistema ginsaliwanan han Hanyu Pinyin han 1958 han Kagamhanan han Kanan Katawhan Republika han Tsina,[1] ngan ha International Organization for Standardization (ISO) han 1982.[2] Bisan pa man kun an Taiwan nagpili han Hanyu Pinyin nga amo an opisyal nga sistema hin pagromanisar hiní han 2009,[3] nagpapabilin pa gihapon an Bopomofo nga usá nga opisyal nga sistema hin pagtransliterar didto ngan nagpapabilin nga garamiton hin pag-aram hin kadam-an ngan para hin mga paagi hin elektroniko nga pag-input.

Ngaran[igliwat | Igliwat an wikitext]

An diri-pormal nga ngaran nga "Bopomofo" ginkuha tikang han syahan nga upat nga mga laton ha nahig-araan nga pagsunodsunod han mga aada nga mga laton ha Minandarin nga Tsino. An upat nga Bopomofo nga mga agi (ㄅㄆㄇㄈ) nga nahahanungod hiní nga mga laton agsob ginbubutáng ha syahan hin talaan hin hiní nga mga agi.

An orihinal nga pormal nga ngaran han sistema Guóyīn Zìmǔ (minat-an 國音字母, yano 国音字母, ha lit. "Phonetiko nga Abakadahan han Nasodnon nga Pinulongan") ngan Zhùyīn Zìmǔ (minat-an 註音字母, yano 注音字母, ha lit. "Phonetiko nga Abakadahan" o "Gintigamnan nga mga Agi nga Phonetiko").[4] Ginbag-ohan iní hin ngaran nga Zhùyīn Fúhào (minat-an 注音符號, yano 注音符号), nga nangangahulogan nga "phonetiko nga mga tigaman".

Ha opisyal nga mga dokumento, agsob tinatawag an Zhuyin nga "Minandarin nga mga Tigaman Phonetiko I" o kundi man "Minandarin nga mga Phonetiko nga Símbolo"(國語注音符號第一式), ginpapahalipot nga "MPS I" (注音一式).

Ha mga paghubad ngadto ha Ininggles, tinatawag an sistema nga Chu-yin o kundi man the Mandarin Phonetic Symbols.[4][5] Mayda sistema nga phonetiko hin pagromanisar nga ginpagawas han 1984 nga Mandarin Phonetic Symbols II (MPS II).

Kaagi[igliwat | Igliwat an wikitext]

An Komisyon hin Paghiusa hin Pagluwas, nga pinamunuan ni Wu Zhihui tikang han 1912 kutub 1913, naghimo hin sistema nga tinatawag nga Zhuyin Zimu,[4] nga nahibatakán dida han halipot-nga-pagsurat ni Zhang Binglin. Mayda draft nga ginpagawás han Hulyo 11, 1913, han Nasodnon nga Ministro hin Edukasyon han Republika han Tsina, kundi waray iní ginpasamwak hin opisyal tubtub han Nobyembre 23, 1928.[4] Ha urhe ginbag-ohan ini hin ngaran nga Guoyin Zimu nga sunod, han Abril 1930, Zhuyin Fuhao. An kataposan nga pagbag-o hin pagngaran amo an pagbaton hin mga kahadlok nga an abakadahan nga sistema bangin maglugaríng nga magsaliwan hin mga Tsino nga mga agi.[6]

Paggámit yanâ ha Taiwan[igliwat | Igliwat an wikitext]

Tigaman hin pagpalakat para hin mga kabataan ha Taipei nga naglalakip hin bopomofo

Nagpapabilin an Zhuyin nga amo an ginagamit hin kaurugan nga sistema phonetika hin pagtutdo hin pagbasa ngan pagsurat ha elementarya nga iskwelahan ha Taiwan. Amo gihapon iní an usá han mga pinaka-popular nga paagi hin pag-input hin Tsino nga mga agi ngadto hin mga komputadora ngan mga smartphone ngan pamiling hin mga agi hin pagpurupulongan o diksyunaryo.

Ha elementarya nga iskwelahan, labi ha ha mga uruubos nga tuig, an mga Tsino nga agi ha mga barasahon hin pag-aram agsob nga tinitigamnan hin Zhuyin nga mga ruby nga agi nga diin ginagamit iní nga pagbulig hin paghibaro. Dugang pa, usá nga peryodiko para hin kabataan ha Taiwan, an Mandarin Daily News, nantitigaman han tanan nga mga barasahon hiní hin Zhuyin nga mga ruby nga agi.

Ha pagtutdo hin Minandarin, it mga institusyon nga kanan Taiwan ngan mga pipira nga mga komunidad ha langyaw nagamit hin Zhuyin nga garamiton hin pag-aram.

Etimolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]

An mga agi nga Zhuyin ginhimo ni Zhang Binglin, ngan kinuha an kadam'an hiní tikang han "gin-regular" nga mga kahimo hin kahadto nga mga Tsino nga agi, nga diin an mga moderno nga pagbasa hini aada an tunog nga ginrerepresenta han tagsa agi o letra. Angay tigamnan nga an mga syahan nga mangarabay ginluluwás tikang ha atubangan han babà ngadto ha luyó, /b/, /p/, /m/, /f/, /d/, /t/, /n/, /l/ etc.

Gintikangan han zhuyin nga mga tigaman
Mga mangarabay
Zhuyin Gintikangan IPA Pinyin WG Pananglitan
Tikang han , an kahadto nga kahimo ngan yanâ an igbaw nga bahin han bāo p b p 八 (ㄅㄚ, bā)
Tikang han , an nadudugtong nga kahimo han p 杷 (ㄆㄚˊ, pá)
Tikang han , an kadaan nga agi ngan yana nga radikal nga m m m 馬 (ㄇㄚˇ, mǎ)
Tikang han fāng f f f 法 (ㄈㄚˇ, fǎ)
Tikang han 𠚣, an kadaan nga kahimo han dāo. Igkumpara an kahimo nga kawayan Dao1 knife bamboo graph.png. t d t 地 (ㄉㄧˋ, dì)
Tikang han 𠫓 , baliktad nga kahimo han (Shuowen Seal Radical 528.svg ngan Shuowen Seal Radical 525.svg ha seal script)[7] t 提 (ㄊㄧˊ, tí)
Tikang han 乃-seal.svg/𠄎, kahadto nga kahimo han nǎi n n n 你 (ㄋㄧˇ, nǐ)
Tikang han 𠠲, kadaan nga kahimo han l l l 利 (ㄌㄧˋ, lì)
Tikang han obsolete nga agi nga guì/kuài "salog" k g k 告 (ㄍㄠˋ, gào)
Tikang han kadaan nga agi kǎo k 考 (ㄎㄠˇ, kǎo)
Tikang han kadaan nga agi ngan yanâ nga radikal hǎn x h h 好 (ㄏㄠˇ, hǎo)
Tikang han kadaan nga agi jiū ʨ j ch 叫 (ㄐㄧㄠˋ, jiào)
Tikang han kadaan nga gi 𡿨 quǎn, grapiko nga gamot han agi nga chuān (yanâ ) ʨʰ q chʻ 巧 (ㄑㄧㄠˇ, qiǎo)
From , usá nga kahadto nga kahimo han xià. ɕ x hs 小 (ㄒㄧㄠˇ, xiǎo)
Tikang han 之-seal.svg/𡳿, kahadto nga kahimo han zhī. ʈʂ zhi, zh- ch 知 (ㄓ, zhī), 主 (ㄓㄨˇ, zhǔ)
Tikang han agi ngan radikal chì ʈʂʰ chi, ch- chʻ 吃 (ㄔ, chī), 出 (ㄔㄨ, chū)
Tikang han agi shī ʂ shi, sh- sh 是 (ㄕˋ, shì) , 束 (ㄕㄨˋ, shù)
Ginliwat tikang han selyo nga pagsurat nga kahimo han ɻ~ʐ ri, r- j 日 (ㄖˋ, rì), 入 (ㄖㄨˋ, rù)
Tikang han kadaan nga agi ngan yanâ nga radikal jié, ha diyalekto zié ([tsjě]; tsieh² ha Wade–Giles) ts zi, z- ts 字 (ㄗˋ, zì), 在 (ㄗㄞˋ, zài)
Tikang han 𠀁, kadaan nga kahimo han , ha diyalekto ciī ([tsʰí]; tsʻi¹ ha Wade–Giles). Igtanding an semi-kursibo nga kahimo Qi1 seven semicursive.png ngan selyo-nga-pagsurat 七-seal.svg. tsʰ ci, c- tsʻ 詞 (ㄘˊ, cí), 才 (ㄘㄞˊ, cái)
Tikang han kadaan nga agi , nga ha urhe ginsaliwanan han compound . s si, s- s 四 (ㄙˋ, sì), 塞 (ㄙㄞ, sāi)
Mga rima ngan medial
Zhuyin Gintikangan IPA Pinyin WG Pananglitan
Tikang han a a a 大 (ㄉㄚˋ, dà)
Tikang han obsolete nga agi 𠀀 , paghinggop, an baliktad han kǎo, nga nagpapabilin nga phonetiko ha compound .[8] o o o 多 (ㄉㄨㄛ, duō)
Kinuha tikang han allophone ha Standard nga Tsino, o ɤ e o/ê 得 (ㄉㄜˊ, dé)
Tikang han . Igtanding an Naggigyera nga mga Estado nga kawayan nga kahimo Ye3 also chu3jian3 warring state of chu3 small.png e ê eh 爹 (ㄉㄧㄝ, diē)
Tikang han 𠀅 hài, kadaan nga kahimo han . ai ai ai 晒 (ㄕㄞˋ, shài)
Tikang han , usá nga obsolete nga agi nga nangangahulogan "pagkiwá". ei ei ei 誰 (ㄕㄟˊ, shéi)
Tikang han yāo au ao ao 少 (ㄕㄠˇ, shǎo)
Tikang han yòu ou ou ou 收 (ㄕㄡ, shōu)
Tikang han kadaan nga agi 𢎘 hàn "pamukad", nahahabilin nga phonetiko ha compound fàn an an an 山 (ㄕㄢ, shān)
Tikang 𠃉, kadaan nga kalain han o kundi man [9] (An yǐn sumala hin iba nga mga kasarigan[10]) ən en ên 申 (ㄕㄣ, shēn)
Tikang han wāng ang ang 上 (ㄕㄤˋ, shàng)
Tikang han 𠃋, kadaan nga kahimo han gōng[11] əŋ eng êng 生 (ㄕㄥ, shēng)
Tikang han , an ubós nga bahin han ér ginagamit nga kursibo ngan ginyano nga kahimo er êrh 而 (ㄦˊ, ér)
Tikang han i yi, -i i 以 (ㄧˇ, yǐ), 逆 (ㄋㄧˋ, nì)
Tikang han , kahadto nga kahimo han . Igtanding an transitoryo nga kahimo 𠄡. u wu, -u u/w 努 (ㄋㄨˇ, nǔ), 吳 (ㄨˊ, wú)
Tikang han kahadto nga agi , nga nagpapabilin nga radikal y yu, -ü ü/yü 雨 (ㄩˇ, yǔ), 女 (ㄋㄩˇ, nǚ)

U+312D.svg
Tikang han agi . Narepresenta iní han minimal nga tiringgan han , , , , , , , bisan man kun diri ini ginagamit katapos ha ira ha pagsurat.[12] ɻ̩~ʐ̩, ɹ̩~ -i ih/ŭ 資 (ㄗ, zī); 知 (ㄓ, zhī); 死 (ㄙˇ, sǐ)

Pagsurat[igliwat | Igliwat an wikitext]

Pagsunod hin pagkudlit[igliwat | Igliwat an wikitext]

Ginsusurat an Zhuyin han amo gihapon nga pagsunod hin pagkudlit hin Tsino nga mga agi. Tigamni nga an ㄖ ginsusurat hin tuló ka pagkudlit, diri sugad han agi nga ginkuhaan hiní (日, Hanyu Pinyin: rì), nga uupat an pagkudlit.

Mga tigaman hin tono[igliwat | Igliwat an wikitext]

Ginpapakita ha nasunod nga pagtala, an mga tigaman hin tono para han ikaduhá, ikatuló, ngan ika-upat nga mga tono ginsasaro han bopomofo ngan pinyin. Ha bopomofo, an pagkawaray tigaman gin-gagamit pagpakita han syahan nga tono samtang usá nga tulbok ha igbaw nagpapakita han ikalimá nga tono (kilalado gihapon nga neutral nga tono). Ha pinyin, an macron nagpapakita han syahan nga tono ngan an pagkawaray hin tigaman nagpapakita han ikalimá nga tono.

Tono Bopomofo Pinyin
Tigaman hin tono Unicode nga Ngaran Tigaman hin tono Unicode nga Ngaran
1 (Waray) (Diri nanginginlabot) ◌̄ Pagkombina hin Macron
2 ˊ Nagpapalain nga Agi Kugit nga Matarom ◌́ Pagkombina hin Kugit nga Matarom
3 ˇ Caron ◌̌ Pagkombina hin Caron
4 ˋ Nagpapalain nga Agi Kugit nga Pagpasangko ◌̀ Pagkombina hin Kugit nga Pagpasangko
5 ˙ Tulbok ha igbaw (Waray) (Diri nanginginlabot)

Diri sugad han Hanyu Pinyin, an Zhuyin nahiangay hin maupay han hanzi nga mga agi ha mga barasahon nga diin tipaubos o vertical an pagmantala han nahasurat, nga diin mauruupay an Zhuyin hin pagtigaman han pagluwás hin mga tipaubos o vertical nga ginsusurat ha Tsinino.

An Zhuyin, kun ginagamit upod hin mga Tsino nga agi, ginbubutang ha tuo han Tsino nga agi kun tipaubos o vertical o ha igbaw han Tsino nga agi hin tipatuo nga pagpatik (kitaa Ruby nga agi).

Ha ubós in pananglitan han pulong nga "botilya" (pinyin: píngzi):



ㄥˊ
ㄗ˙
o kundi man
ㄆㄧㄥˊ ㄗ˙

Pagtanding[igliwat | Igliwat an wikitext]

Pinyin[igliwat | Igliwat an wikitext]

An Zhuyin ngan pinyin nahibase han amo la gihapon nga mga pagluwás ha Minandarin, amo nga mayda usá-hin-usá nga pag-angay han duhá nga sistema:

IPA ngan pinyin nga mga kaangay han Zhuyin nga mga final
Rima
Medial [ɨ]
(ㄭ) 1

-i
[a]

a
-a
[u̯o]

o
-o
[ɤ]

e
-e
[ai̯]

ai
-ai
[ei̯]

ei
-ei
[au̯]

ao
-ao
[ou̯]

ou
-ou
[an]

an
-an
[ən]

en
-en
[aŋ]

ang
-ang
[əŋ]

eng
-eng
[aɚ]

er
 
[i]

yi
-i
[i̯a]
丨ㄚ
ya
-ia
[i̯e]
丨ㄝ
ye
-ie
[i̯au̯]
丨ㄠ
yao
-iao
[i̯ou̯]
丨ㄡ
you
-iu
[i̯ɛn]
丨ㄢ
yan
-ian
[in]
丨ㄣ
yin
-in
[i̯aŋ]
丨ㄤ
yang
-iang
[iŋ]
丨ㄥ
ying
-ing
[u]

wu
-u
[u̯a]
ㄨㄚ
wa
-ua
[u̯o]
ㄨㄛ
wo
-uo
[u̯ai̯]
ㄨㄞ
wai
-uai
[u̯ei̯]
ㄨㄟ
wei
-ui
[u̯an]
ㄨㄢ
wan
-uan
[u̯ən]
ㄨㄣ
wen
-un
[u̯aŋ]
ㄨㄤ
wang
-uang
[u̯əŋ], [ʊŋ]
ㄨㄥ
weng
-ong 4
[y]

yu
2
[y̯e]
ㄩㄝ
yue
-üe 2
[y̯ɛn]
ㄩㄢ
yuan
-üan 2
[yn]
ㄩㄣ
yun
-ün 2
[i̯ʊŋ]
ㄩㄥ
yong
-iong

1 Dirì ginsusurat. 2 An ü ginsusurat nga u pagsunod han j, q, x, o kundi man y. 4 An weng ginluluwás nga [oŋ] (ginsusurat nga ong) kun nasunod hin initial.

Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]

  1. "Pinyin celebrates 50th birthday" (ha Ininggles). Xinhua News Agency. 2008-02-11. http://www.china.org.cn/english/news/242463.htm. Ginkúhà dida han 2008-09-20.
  2. "ISO 7098:1982 – Documentation – Romanization of Chinese" (ha Ininggles). Ginkuhà 2009-03-01. 
  3. Shih Hsiu-Chuan (18 Sep 2008). "Hanyu Pinyin to be standard system in 2009" (ha Ininggles). Taipei Times: p. 2. http://www.taipeitimes.com/News/taiwan/archives/2008/09/18/2003423528.
  4. 4.0 4.1 4.2 4.3 The Republic of China government, Government Information Office. "Taiwan Yearbook 2006: The People & Languages" (ha Ininggles). Ginhipos tikang ha an orihinal han 2007-05-09.  |Makikita gihapon ha
  5. Taiwan Headlines. "Taiwan Headlines: Society News: New Taiwanese dictionary unveiled" (ha Ininggles). Government Information Office, Taiwan(ROC). 
  6. John DeFrancis. The Chinese Language: Fact and Fantasy. Honolulu, HI, USA: University of Hawaii Press, 1984. p. 242.
  7. Wenlin dictionary, entry 𠫓.
  8. "Unihan data for U+20000". 
  9. Wenlin dictionary, entry 𠃉.
  10. "Unihan data for U+4E5A". 
  11. Wenlin dictionary, entry 𠃋.
  12. Michael Everson, H. W. Ho, Andrew West, "Proposal to encode one Bopomofo character in the UCS", SC2 WG2 N3179.