Brunei

Tikang ha Wikipedia
Jump to navigation Jump to search

Mga koordinado: 4°30′N 114°40′E / 4.500°N 114.667°E / 4.500; 114.667

Nasod han Brunei, an Urukyan hin Kamurayaw
Negara Brunei Darussalam (Rumi)
نڬارا بروني دارالسلام(Jawi)
Bandira han Brunei
Bandira
Crest han Brunei
Crest
Lema: 
  • الدائمون المحسنون بالهدى
  • Sentiasa membuat kebajikan dengan petunjuk Allah
  • "Dayuday ha pag-alágad ha pagdará han Diyos"
Awit: 
Kahamutang han  Brunei  (lunghaw)ha ASEAN  (masirom nga abuhon)  —  [Legend]
Kahamutang han  Brunei  (lunghaw)

ha ASEAN  (masirom nga abuhon)  —  [Legend]

Pamunuan
ngan gidako-i nga syudad
Bandar Seri Begawan
4°53.417′N 114°56.533′E / 4.890283°N 114.942217°E / 4.890283; 114.942217
Opisyal nga mga pinulongan Minalayo[a]
Ginkilala Iningles[b]
Iba nga mga pinulongan
ngan mga lokal nga diyalekto[2][3]
Mga Opisyal nga pagsurat
Mga ethniko nga grupo (2004[4])
Relihiyon Sunni Islam
Demonimo Bruneihanon
Kagamhanan Unitaryo nga Islamico nga absoluta nga monarkiya
Hassanal Bolkiah
Al-Muhtadee Billah
Abdul Aziz Juned
Lehislatura Konseho hin Pamalaod
Pagkahimò
c.1368
ika-15 – ika-19 nga gatostuig
1888
• Paglugaríng tikang
han Reino Unido
1 Enero 1984
7 Enero 1984
Kahaluag
• Tanan
5,765 km2 (2,226 sq mi) (ika-164)
• Katubigan (%)
8.6
Kamolupyohan
• Jul 2015[5] nga banabana
417,200[5] (ika-175)
• Densidad
72.11/km2 (186.8/sq mi) (ika-134)
GDP (PPP) 2016 nga banabana
• Tanan
$33.376 ka bilyon[6] (ika-116)
• Per capita
$76,884[6] (ika-5)
GDP (nominal) 2015 nga banabana
• Tanan
$13.002 ka bilyon[6] (ika-111)
• Per capita
$30,933[6] (ika-25)
HDI (2014)  0.856[7]
hataas hin duro · ika-31
Salapî Brunei nga dólar (BND)
Zona hin oras Brunei Darussalam nga Oras (UTC+8)
Namanehar ha walá
Kodigo hin pagtawag +673[c]
ISO 3166 nga kodigo BN
Internet TLD .bn[8]
  1. ^ Ha ilaróm han Artíkulo 82: "Opisyal nga pinulongan" han Konstitusyon han Brunei, an Minalayo amo an opisyal nga pinulongan.
  2. ^ Ha ilaróm han Artíkulo 82: "Opisyal nga pinulongan" han Konstitusyon han Brunei, an Ininggles gin-gagámit ha mga opisyal nga dokumento (bilinggwal it mga opisyal nga dokumento; ha Minalayo ngan Ininggles).[9]
  3. ^ An kodigo nga 080 gihapon tikang ha Sinirangan nga Malaysia.

An Brunei, nga an opisyal nga pagtawag Nasod han Brunei, an Urukyan hin Kamurayaw[10] (Minalayo: Negara Brunei Darussalam, Jawi: نڬارا بروني دارالسلام‎), usá nga soberano nga estado nga nahamutang ha amihan nga labnasan han purô han Borneo ha Timugan nga Asya. Gawas han labnasan hini ngan han Dagat han Salatan nga Tsina, ginpalibotan an nasod han Malaysiano nga estado han Sarawak. Ginbahin iní hin duhá ka báhin han Sarawak nga distrito han Limbang. An Brunei amo la an soberano nga estado nga nahamutang hin bug-os ha purô han Borneo; an nahabilin han teritoryo han purô nabahinbahin han mga nasod han Malaysia ngan Indonesia. An kamolupyohan han Brunei 423,196 han 2016.[11]

Ha gihataasi nga pagkakusog han Imperyo Bruneihanon, hi Sultan Bolkiah (naghadì 1485–1528) ginsiríng nga amo an nagdumara han kadam-an nga mga rehiyon han Borneo, upod an yanâ-nga-adlaw nga Sarawak ngan Sabah, pati gihapon an Kapurupod'an Sulu nga naatubang han dumagsaan nga punto han Borneo, Seludong (an yanâ-nga-adlaw nga Manila), ngan an mga kapurupod'an nga naatubang tikang han kanawayan nga dapit han Borneo. An estado nga pandagat ginbisita han Expedisyon ni Magallanes han Espanya didâ han 1521 ngan nakig-away ini patok han Espanya didâ han 1578 nga Gera Katchila.

Didâ han ika-19 nga gatostuig, an Imperyo Bruneihanon nagtikang pagluya. Ginhatag han Sultanato an Sarawak (Kuching) kan James Brooke ngan ginhimò hiyá nga Busag nga Rajah, ngan ginhatag hiní an Sabah ngadto han Britániko nga North Borneo Chartered Company. Han 1888, an Brunei nagín usá nga Britániko nga protektorado ngan ginbutangan hin Britániko nga residente nga amo an kolonyal nga nagdudumara han 1906. Katapos han pag-okupar han mga Haponés han Ikaduha nga Gera han Kalibotan, han 1959 mayda bag-o nga konstitusyon nga ginsurat. Han 1962, usá nga armado nga rebelyon patok han monarkiya napirde pinaagi hin pagbulig han mga Britániko.[12]

Nakakuhà an Brunei han paglugaríng hiní tikang han Reino Unido didâ han 1 Enero 1984. An pagtubò ha ekonomiiya dida han mga dekada han mga 1990 ngan mga 2000, upod han pagtikahitaas han GDP hin 56% tikang 1999 tubtub 2008, nagbag-o han Brunei ngadto hin industrialisado nga nasod. Nagkaada ini hin karikohan tikang hin extensibo nga mga larangan hin petroleo ngan natural gas. An Brunei mayda han ikaduhá-nga-gihataasi nga Human Development Index ha mga nasod han Timugan nga Asya, sunod han Singgapura, ngan ginkaklasipika iní nga "napadukwag nga nasod".[13] Sumala han International Monetary Fund (IMF), ginranggo an Brunei nga ikalimá ha kalibutan ha gross domestic product per capita ha purchasing power parity. Ginbanabana han IMF han 2011 nga an Brunei usá hin duhá nga nasod (Libya an ikaduhá nga nasod) nga mayda utang-nga-públiko nga 0% han nasodnon nga GDP. Ginranggo gihapon han Forbes an Brunei nga ikalimá nga girikohi nga nasod tikang hin 182 ka nasod, nga nabatakán han mga larangan hin petroleo ngan natural gas hiní.[14]

Etimolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]

Sumala ha leyenda, gintúkod an Brunei ni Awang Alak Betatar, nga ha urhe nagin Sultan Muhammad Shah. Nagbalhin hiyá tikang ha Garang ha Distrito han Temburong[15] ngadto han estero han Salog Brunei, nga diín nadiskubre an Brunei. Sumala ha leyenda, ha paglugsong niya, sinmiríng hiyá, Baru nah (kun ighubad "¡ada na!" o "didâ"), nga diin nagtikang an ngaran nga "Brunei".[16] Hiyá an syahan nga Muslim nga namunò han Brunei.[17] Ugsa han paghataas han Imperyo Bruneihanon ha ilarom han Muslim nga Dinastiya Bolkiah, gintutuohan nga an Brunei nailarom anay hin mga Buddhista nga mga namuno.[18]

Ginbag-ohan iní hin ngaran nga "Barunai" han ika-14 ng gatostuig, posible nga naimpluwensya han Sanskrit nga pulong "varuṇ" (वरुण), nga nangangahulongan "mandarágat".[19] An pulong nga "Borneo" amo gihapon an gintikangan. Didâ han bug-os nga ngaran han nasod nga Negara Brunei Darussalam, an darussalam (Inarabo: دار السلام‎) nangangahulogan nga "urukyan hin kamurayaw", samtang an negara nangangahulohgan nga "nasod" ha Minalayo.

An gisayohi nga nahabutang nga pagdokumenta han Katundan mahitungod han Brunei an ginsurat han Italyano nga hi Ludovico di Varthema, nga nagsiríng gihapon nga an "Bruneihanon nga katawhan mayda maburubusag nga panit kaysa han mga katawhan nga iya ginkatapo ha Kapurupod'an Maluku". Didâ han iya pagdokumento han 1550;

Inmulpot kami ha purô han Bornei (Brunei o Borneo), nga hirayo tikang han Maluch mga duhá ka gatos ka milyas, ngan nasabtan gihapon namon nga iní baga hin darudako kaysa han usá ngan haruhamubo. Mga pagano an katawhan ngan mga tawo hin maupay an kaburut-on. An ira kapanit maburubusag kaysa han iba....dinhi hini nga purô maupay an pagdumara han pagkamatadong...[20]

Mga Distrito han Brunei[igliwat | Igliwat an wikitext]

Map indicating the districts of Brunei
No. District Capital
1. Belait Kuala Belait
2. Brunei-Muara Bandar Seri Begawan
3. Temburong Bangar
4. Tutong Pekan Tutong

Mga tigaman[igliwat | Igliwat an wikitext]

Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]

  1. Writing contest promotes usage, history of Jawi script Archived 12 June 2012[Date mismatch] at the Wayback Machine.. The Brunei Times (22 Oktubre 2010)
  2. "Brunei". Ethnologue. 19 Pebrero 1999. Ginkuhà 30 Disyembre 2013. 
  3. "Call to add ethnic languages as optional subject in schools". Ginhipos tikang ha an orihinal han 19 Nobyembre 2013. Ginkuhà 19 Nobyembre 2013.  Unknown parameter |df= ignored (help)
  4. "The World Factbook". CIA. 
  5. 5.0 5.1 "National Statistics". depd.gov.bn. Ginhipos tikang ha an orihinal han 11 Nobyembre 2016. Ginkuhà 1 Hulyo 2015.  Unknown parameter |df= ignored (help)
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 "Brunei". International Monetary Fund. Ginkuhà 22 Enero 2016. 
  7. "2015 Human Development Report". United Nations Development Programme. 2014. Ginkuhà 14 Disyembre 2015. 
  8. "Delegation Record for .BN". IANA. Ginkuhà 6 Nobyembre 2015. 
  9. "Constitution of Brunei Darussalam". Attorney General's Chambers Brunei Darussalam. Ginkuhà 15 Oktubre 2013. [dead link]
  10. Peter Haggett (ed). Encyclopedia of World Geography, Volume 1, Marshall Cavendish, 2001, p. 2913.
  11. "World Population Prospects: The 2017 Revision". ESA.UN.org (custom data acquired via website). United Nations Department of Economic and Social Affairs, Population Division. Ginkuhà 10 Septyembre 2017. 
  12. Pocock, Tom (1973). Fighting General – The Public &Private Campaigns of General Sir Walter Walker (First ed.). London: Collins. ISBN 0-00-211295-7.
  13. "Human Development Reports". United Nations. Ginkuhà 5 Oktubre 2009. 
  14. "Forbes ranks Brunei fifth richest nation". 25 Pebrero 2012. Ginhipos tikang ha an orihinal han 26 Pebrero 2012.  Unknown parameter |df= ignored (help)
  15. History for Brunei, p. 26
  16. Marie-Sybille de Vienne (9 Marso 2015). Brunei: From the Age of Commerce to the 21st Century. NUS Press. pp. 27–. ISBN 978-9971-69-818-8. https://books.google.com/books?id=IfpIBwAAQBAJ&pg=PA27.
  17. "Treasuring Brunei's past". Southeast Asian Archaeology. 8 Marso 2007. Ginkuhà 19 Septyembre 2011. 
  18. Robert Nicholl (1980). Notes on Some Controversial Issues in Brunei History. pp. 32–37. https://books.google.com/books?id=EN-hXwAACAAJ.
  19. James B. Minahan (30 Agosto 2012). Ethnic Groups of South Asia and the Pacific: An Encyclopedia: An Encyclopedia. ABC-CLIO. p. 75. ISBN 978-1-59884-660-7. https://books.google.com/books?id=fOQkpcVcd9AC&pg=PT75.
  20. Bilcher Bala (2005). Thalassocracy: a history of the medieval Sultanate of Brunei Darussalam. School of Social Sciences, Universiti Malaysia Sabah. ISBN 978-983-2643-74-6. https://books.google.com/books?id=-bQuAQAAIAAJ.

Mga sumpay ha gawas[igliwat | Igliwat an wikitext]


Kagamhanan

Impormasyon ha kasahiran

Biyahe



Association of Southeast Asian Nations (ASEAN)
Brunei | Cambodia/Camboya | Indonesia/Indonesya | Laos | Malaysia | Myanmar | Pilipinas | Singgapura | Taylandya/Thailand | Vietnam
Mga Nasod ha Timugan nga Asya
Brunei | Cambodia/Camboya | Indonesia | Laos | Malaysia | Myanmar | Pilipinas | Singapur | Sinirangan nga Timor | Thailand/Tailandya | Vietnam
Mga Nasod ha Asya
Afganistan | Amihanan nga Korea | Arabya Saudi | *Armenya | *Aserbaiyan | Barein | Bangladesh | Brunei | Butan | Cambodia/Camboya | Catar | *Ehipto | Emiratos Arabes Unidos | *Georgia | Hapon | Hordanya | India | Indonesia/Indonesya | Irak | Iran | Israel | *Kasahistan | Kirguistan | Kuwait | Laos | Libano | Malaysia | Maldivas | Mongolya | Myanmar | Nepal | Oman | Pakistan | Pilipinas | *Rusia | Salatan nga Korea | Singapur | Sinirangan nga Timor | Sirya | Sri Lanka | Taiwan (Republika han Tsina) | Tayikistan | Thailand/Tailandya | Tsina (Kanan Katawhan Republika han Tsina) | Turkmenistan | Turkeya | Usbekistan | Vietnam | Yemen