Waray (pinulungan)

Tikang ha Wikipedia
(Ginredirect tikang ha Winaray)
Jump to navigation Jump to search
Waray
Waray, Winaray, Lineyte-Samarnon, Binisaya
Ginagamit ha  Pilipinas


Sinirangan nga Kabisay-an
Ihap han tawo nganakakayakan 3.1 ka milyon
Pamilya han Yinaknan Austronesian
Sistema han pagsurat Linatin
Opisyal na Katayuan
Opisyal nga yinaknan ha pinulongan hin rehiyon ha Pilipinas
Igindudumara han Komisyon sa Wikang Filipino
(Commission on the Filipino Language)
Ha kaagi igindumara han
Sanghiran san Binisaya ha Samar ug Leyte
Mga kodigo han yinaknan
ISO 639-1 None
ISO 639-2 war
ISO 639-3 war

An Waray (tinatawag gihapon nga Binisaya o Binisaya nga Samarnon-Leytenhon o Sinamar-Lineyte o Winaray o Waray-Waray) kay usa nga Binisaya nga pinulungan, pamulong, o yinaknan. Amo ini an lumad o tuminungnong nga pinulungan ha kasagaran han Sinirangan Bisayas. An Waray kay an ika-5 na pinakaginagamit na pinulungan ha Pilipinas.[1] Ika-3 ha pinakagingagamit na Binisaya kasunod han Cebuano ngan HIligaynon.

Terminolohiya[igliwat | Igliwat an wikitext]

An ngaran hini na pinulungan in tikang ha kasagaran nababatian hit mga diri namumulong hin Waray (an "waray" na nangangahulogan hin "nothing" o "none" ha Ininglis).

Ha panahon han mga Kastila, ini in simple tinatawag na yinaknan na "Visayan." An kan Domingo Ezguerra 1663 (utro na gin-imprinta han 1747) Arte de la lengua bisaya de la provincia de Leyte nag-uunabi han "Visayan tongue of the province of Leyte", kan Figueroa Arte del idioma Visaya de Samar y Leyte liwat kay "Visaya language of Samar and Leyte". An "Diccionario español-bisaya" (Spanish-Visayan Dictionary) ni Antonio Sanchez kay nagtutudlok ha yinaknan han "Sámar ug Leyte".

Paggamit[igliwat | Igliwat an wikitext]

An Waray kay lapad na ginagamit ha media labina ha telebisyon ngan ha radyo, pero, diri ha naimprenta nga media tungod kay kadaghanan na mga pamantalaan sa rehiyon kay nakasurat hin Iningles.

An Department Order 74, s. 2009 han Department of Education nagmamando han paggamit han kalugaringon pinulongan han mga eskwela tikang ha Kindergarten ngadto ha Grade 3.[2]

An waray kay ginagamit liwat ha Simbahang Katoliko. May mga bibliya gihapon nga Waray.

Phonology[igliwat | Igliwat an wikitext]

Tungod liwat ha punctuation, iton pormal nga Waray nagamit danay hiton punctuation han yinaknan nga Espanyol.

May 16 na mangarabay an Waray: /p, t, k, b, d, ɡ, m, n, ŋ, s, h, w, l, ɾ, j, ʔ/

May-ada liwat 3 ka natibo na tiringgan an Waray: /a/ [a], /i/ [ɛ~i], and /u/ [o~ʊ, u] tapos mayda duha na tikang ha Espanyol: /e, o/.

An paggamit hin /u/ imbes na /o/ kay diri makakaapekto hit kauyag signgon hit nagpupulong. Tikang na aadi man ini ha free variation kun diin diri nag-iiba it kahulogan hit usa ka pulong tungod hin paggamit hin bis hain ha duha ka tingog, nag-iiba-iba an paggamit hini ha mga diyalekto o sosyolek.

Gramatika[igliwat | Igliwat an wikitext]

Sinisiring nga iton Waray may mga diperensya kun ikukumpara ini ha iba nga mga yinaknan nga Binisaya, sugad hiton paggamit hin r imbis inga l, o di ngani h imbis nga s. An Waray, waray gikhapon itonpĺj "Kabaligtarang Ayos" nga may-ada naman ha gramatika han Tagalog.


Panigamnan han mga Pulong (Parts of Speech)[2]

  1. Tigngaran (noun)
  2. Tigpanhitabo (verb)
  3. Tigtulidong (modifier)
  4. Taligngaran (pronoun)
    • personal nga taligngaran/uusa (personal pronoun/singular) - ako, ko, nakon; kita, niya, etc.
    • personal nga taligngaran/damo (personal pronoun/plural) - kita, aton;hira/sira, nira, ira, etc.
    • pagpakita nga taligngaran(demonstrative pronoun) - adi, hadi(sadi), ngadi, didi, adto(sadto)
    • pagpakiana nga taligngaran (interrogative pronoun) - ano, diin, hain, kay, etc.
    • pagtag-iya nga taligngaran (possessive pronoun) - akon, imo, iya, ira, etc.
  5. Mga Kapinit (Clitic Particles)
    • syahan nga klase (class 1) - na, pa
    • ika-2 nga klase (class 2) - gud
    • ika-3 nga klase (class 3) - man; ba
    • ika-4 nga klase (class 4) - daw
    • ika-5 nga klase (class 5) - kuno; gihapon; la;
    • ika-6 nga klase (class 6) - ada, ngay-an
    • ika-7 nga klase (class 7) - liwat; balitaw
    • ika-8 nga klase (class 8) - gad; lugod
  6. Tigpananglit (determiners)
  7. Tig-Ihap (Numerals)
  8. Tigsumpay (linkers) - nga; ngan; o; kay; pero; bisan; maski; lugaring; kun, salit,hasta
  9. Tigkalas (interjection/expression) - aw, hala, sus!, etc.

Sistema hin Pagsusurat[igliwat | Igliwat an wikitext]

An Sanghiran san Binisaya ha Samar ug Leyte naghimo hin opisyal nga sistema hin pagsurat, pero waray ini maipasamwak ha kadam-an. Dugang pa, an tagsa-manunurat mayda mga kalugaringon nga sistema hin pagsurat. Komo resulta, asta yana, waray pa iton yinaknan hin opisyal nga sistema hin pagsusurat nga ginkikila han ngatanan, upod ini iton orthography.

  • diri o dire
  • hira o hera
  • pira o pera
  • maopay o maupay
  • direcho o diritso


Iba-iba nga Waray[igliwat | Igliwat an wikitext]

Iton Waray may-ada hin mga sinisiring nga diyalekto o dialects ngan sub-dialects. Mag-iro-iba ini nga mga sub-dialects tungod ha ira pagluwas, bokabolaryo, ngan hiton mga colloqualisms. An Winaray han Sidlangan nga Samar sinisiring amo iton Winaray nga "matig-a" o "puro". An Winaray han Amihanan nga Samar may-ada mga impluwensya hin yinaknan nga Bikolano. Iton Winaray ha Amihanan nga Samar nagamit hiton s imbis nga h hin mga pulong gramatika sugad hin case marker o pronoun. Ini na-iba naman kun ikukumpara ha iba nga nagamit hiton h (ha → sa). Mayda nasiring nga ini nga karakteristiko han Winaray ha Amihanan nga Samar impluwensya han Bikol. Pero sumala hin artikulo ni Dr. Carl Rubino, iton s amo iton orihinal nga Winaray nga mangarabay o konsonante. Ini mayda suporta dida han libro ni Padre Domingo Ezguerra han 1662 mahitungod han Winaray ha Leyte nga nag-indikar nga han hadto s an ginagamit imbes nga h. May-ada gihap iton mga diperensya ha bokabolaryo: an "sugad" ha Amihanan nga Samar amo iton "siring" ha Winaray han Leyte. An Winaray han Leyte may-ada liwat mga impluwensya hiton yinaknan nga Cebuano. Diri makukurian an usa nga Waray nga taga-Sidlangan nga Samar nga maka-intindi iton Winaray han mga taga-Tacloban (o kundi ngani an kabaligtaran), bisan may-ada danay mga colloquialisms nga diri maiintindihan.

Bokabularyo[igliwat | Igliwat an wikitext]

Mga Ihap o Numero[igliwat | Igliwat an wikitext]

[3]An mga Numero nga gin-gagamit ha Waray kay halo han Tuminongnong o Lumad nga Waray ngan Tikang ha Espanyol nga pulong. Kasagaran gamit ha kwarta o kantidad an tikang Espanyol, mintras an gamit sa pag-ihap mga bagay kay an lumad nga Waray. Ha inadlawadlaw nga paggamit kaurugan an mga Inespanyol nga ihap it ginagamit labaw hit napúlò (e.g., onse, dose, imbes nga napúlò kag usá, napúlò kag duhá etc.)

Tuminongnong nga Waray Tikang ha Espanyol Gamit sa pag-ihap Gamit sa kantidad English
usá uno usá piso one
duhá dos duhá dos two
tuló tres tuló tres three
upat kuwatro upat kuwatro four
limá singko limá singko five
unom sais/says unom sais/says six
pitó syete pitó syete seven
waló otso waló otso eight
siyám nuebe/nuybe siyám nuebe/nuybe nine
napúlô dies/dyis napúlô dies/dyis ten
napúlô kag-usá onse onse onse eleven
napúlô kagduhá dose dose dose twelve
napúlô kagtuló trese trese trese thirteen
napúlô kag-upat katorse katorse katorse fourteen
napúlô kaglimá kinse kinse kinse fifteen
napúlô kag-unom disisays/disisais disisays/disisais disisays/disisais sixteen
napúlô kagpitó disisyete disisyete disisyete seventeen
napúlô kagwaló disiotso disiotso disiotso eighteen
napúlô kagsiyám disinuybe disinuybe disinuybe nineteen
karuhaàn baynte baynte baynte twenty
karuhaàn kag-usà baynte uno baynte uno baynte uno twenty one
katluàn traynta traynta traynta thirty
kalim-àn kuwarenta kuwarenta kuwarenta forty
kalim-àn singkwenta singkwenta singkwenta fifty
kaunmàn saysenta/sisenta saysenta/sisenta saysenta/sisenta sixty
kapituàn setenta setenta setenta seventy
kawaluàn otsenta/ochienta otsenta/ochienta otsenta/ochienta eighty
kasiyamàn nobenta nobenta nobenta ninety
usa ka gatòs syen usa ka gatòs syen one hundred
usa ka yukòt mil usa ka yukòt mil one thousand
usa ka ribo[4] milyon usa ka milyòn milyon one million
Kumon na mga Pulong[igliwat | Igliwat an wikitext]

An mga nasunod kay mga pananglitan na ginagamit hin mga Waraynon.

  • Nakakaintindi/ Nasabut ka hn Winaray? (Can you understand Waray?)
  • Diri ako nakakaintindi/ Nakakasabut (I can't understand)
  • Maupay nga aga (Good Morning)
  • Maupay na udto (Good Noon)
  • Maupay na kulop (Good Afternoon)
  • Maupay na Gab-i (Good Evening)
  • Salamat (Thank you)
  • Ano it imo ngaran? (What is your name?)
  • Oo (Yes)
  • Dire/Diri (No)
  • Ano (What)
  • Hin-o (Who)
  • Hain/ Di-in/ Ngain (Where)
  • San-o (When (future tense))
  • Kakan-o (When (past tense))
Teknikal na mga Termino[igliwat | Igliwat an wikitext]
  • Bulawan (gold)
  • Puthaw (steel)
  • Awto/ Sarakyan / Kotse (car)
  • Eroplano (Airplane)
Mga Termino ha Astronomiya[igliwat | Igliwat an wikitext]
  • Kalibutan (Earth)
  • Bulan (moon)
  • Adlaw (sun)
Mga Miyembro ha Pamilya[igliwat | Igliwat an wikitext]
  • Amay (father)
  • Iroy (mother)
  • Bugto (sibling)
  • Patod (cousin)
  • Umangkon (nephew/niece)
  • Suhag (oldest child)
  • Puto (youngest child)
Pagkaon[igliwat | Igliwat an wikitext]
  • Tinapay (bread)
  • Kan-on (rice)
  • Coffee (kape)
  • Vinegar (suoy)

Loanwords o Mga hinuram na mga pulong[igliwat | Igliwat an wikitext]

An Waray kay naghuram hin mga pulong tikang ha iba-iba na mga pinulongan, kadaoan kay tikang ha Espanyol.

Pananglitan:

  • Mulay (to play) - tikang ha Indonesia na mulai
  • Balay (house) - tikang ha Indonesia na balai
  • Abriha (to open) - tikang ha Espanyol na abrir

Mga kasarigan[igliwat | Igliwat an wikitext]

  1. http://www.lowlands-l.net/anniversary/waray-info.php
  2. https://www.academia.edu/3212063/Syahan_nga_Usa_Ka_Yukot_hin_mga_Pulong_nga_Agsob_Gamiton_ha_Winaray_Pagpurulongan_nga_Winaray-Inenglis_Para_han_mga_Magturutdo_ha_MTBMLE
  3. https://abvd.shh.mpg.de/austronesian/language.php?id=513
  4. Makabenta, Eduardo A. Sr. Pagpurulungan nga Binisaya (Waray) ha Leyte ug Samar (Binisaya-English English-Binisaya Dictionary) (ika-2 nga edisyon). Adbox Book Distributors and Eduardo A. Makabenta Sr. Foundation. Quezon City Tuig 2004. ISBN 971-92875-1-9 (clothbound) ISBN 971-92875-0-0. Syahan nga pagmantala Quezon City:Emandzsons 1979. Ikaduha nga edisyon gin-editar ni Eduardo T. Makabenta Jr. pakli 121

Mga Kinuhaan[igliwat | Igliwat an wikitext]

Kitaa Gihapon[igliwat | Igliwat an wikitext]

Mga Sumpay ha Gawas[igliwat | Igliwat an wikitext]